کتاب «نظری به بلوچستان»، سفرنامة محمد برقعی نخستینبار سال ۱۳۵۳ از سوی انتشارات مازیار در تهران منتشر شد و سال ۱۳۵۶ توسط همین ناشر تجدید چاپ شد. برقعی (۱۳۲۱- )، نویسنده و پژوهشگر که در دوران دانشجویی با همکلاسیهای بلوچ آشنا شده بود و پس از آن در دوران خدمت نظام وظیفه در کرمان با شماری دیگر از بلوچهای مسافر خو گرفته بود، با شوق، سفر به این دیار را آغاز کرد. کتاب نظری به بلوچستان، حاصل اقامت یکسالة او در سال ۱۳۵۱ در میان بلوچهای منطقة مکران است که با هدف نشان دادن چهرة دستنخوردة زندگی بلوچها به نگارش درآمده است.
برقعی در سفرنامهاش، سبک نگارش توصیفی- انتقادی و آمیخته با تحلیلهای جامعهشناسانه را برگزیده است. او با نثری روان، شاعرانه و گاه تلخ، مشاهدات خود را از زندگی روزمره مردم در این منطقه پیشِ روی خوانندگان مشتاق قرار میدهد. این کتاب بر اساس یادداشتهای روزانة مؤلف تنظیم شده و موضوع هر مجموعه یادداشت، در ابتدای بخش مربوطه آمده است. حوادث خاش، میهماننوازی بلوچها در ایرانشهر، مسجد بمپور، صید ماهی در فنوج و مجالس شادی و عزاداری، از جمله برخی از عناوین بخشهاست.
نویسنده در این کتاب تصویری چندلایه از زنان بلوچ ارائه میدهد. در لایههای نخستین، زنان را در قامت نیروی کار فعال و ستون اقتصاد خانواده توصیف میکند که علاوهبر پختوپز و ریسندگی و بافندگی و ساخت کوزه و حصیر، به کشاورزی و دامپروری و صید ماهی مشغولاند. در ادامه، با شرح مشاهداتش از آوازهای دستهجمعی زنان، دهلنوازی و آیینهای زنانه، به نقش آنان در حفظ فرهنگ شفاهی قوم بلوچ میپردازد.
برقعی در لایههای بعدی، به محرومیتها، محدودیتها و آسیبهای اجتماعی دختران و زنان اشاره میکند و از مواردی همچون ازدواجهای زودهنگام، چندهمسری و نگاه طبقاتی به زنان انتقاد میکند. او زن بلوچ را همزمان در جایگاه قربانی و قهرمان مینشاند و این تناقض را به تصویر میکشد؛ زنانی که در عین اینکه در «حاشیة تاریخ» بودند، در «متن زندگی» حضوری فعال داشتند و کانون خانواده را گرم و روشن نگاه میداشتند.